Η Οδύσσεια του Christopher Nolan, Αγγελική Μπολουδάκη
Βγαίνοντας από την αίθουσα όπου είχα δει την κινηματογραφική μεταφορά της Οδύσσειας από τον Christopher Nolan, προσπαθούσα να καταλάβω τι ήταν εκείνο που με είχε ενοχλήσει τόσο βαθιά. Δεν ήταν ότι η ταινία δεν ακολουθούσε κατά γράμμα τον Όμηρο. Κάθε δημιουργός δικαιούται να προσεγγίσει ένα κλασικό έργο μέσα από τη δική του ματιά και να το μεταφέρει στη δική του εποχή. Η δυσφορία μου είχε άλλη αιτία. Καθ’ όλη τη διάρκεια της προβολής είχα την επίμονη αίσθηση ότι ο Nolan, ως σεναριογράφος και σκηνοθέτης, υποτίμησε τον Οδυσσέα. Και, υποτιμώντας τον Οδυσσέα, έχασε ένα ουσιαστικό μέρος από το βάθος του ίδιου του Ομήρου.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι ο ήρωας δεν παρουσιάζεται αρκετά ένδοξος, δυνατός ή ακατάβλητος. Δεν θα ήθελα άλλωστε έναν Οδυσσέα εξιδανικευμένο, χωρίς αδυναμίες και χωρίς σκοτεινές πλευρές. Ούτε ο ίδιος ο Όμηρος τον παρουσιάζει έτσι. Το πρόβλημα είναι βαθύτερο: η ταινία τού αφαιρεί εκείνο που τον καθιστά μοναδικό στην παγκόσμια λογοτεχνία — το πνευματικό του μέγεθος.
Ο Οδυσσέας του Ομήρου δεν είναι απλώς ένας πολεμιστής που προσπαθεί να επιστρέψει στην πατρίδα του. Είναι ο πολύτροπος άνθρωπος: εκείνος που σκέφτεται, παρατηρεί, μεταμορφώνεται, περιμένει, υπομένει και επινοεί. Διαβάζει τους ανθρώπους και τις περιστάσεις. Γνωρίζει πότε πρέπει να μιλήσει και πότε να σωπάσει, πότε να εμφανιστεί και πότε να κρυφτεί, πότε να επιτεθεί και πότε να συγκρατηθεί. Η δύναμή του δεν βρίσκεται κυρίως στο σώμα ή στο ξίφος του, αλλά στον νου του.
Στην ταινία του Nolan, αντίθετα, ο Οδυσσέας μοιάζει να περιορίζεται σε έναν ακόμη βασανισμένο ήρωα, βαρύ από τη μνήμη, την ενοχή και το τραύμα. Ο Nolan φαίνεται να τον διαβάζει μέσα από τα θέματα που διατρέχουν συχνά το δικό του κινηματογραφικό σύμπαν: την εμμονή, τη διαταραγμένη σχέση με τον χρόνο, την ενοχή και την αδυναμία του ανθρώπου να απελευθερωθεί από το παρελθόν του. Πρόκειται ασφαλώς για μια θεμιτή δημιουργική επιλογή. Όμως εδώ αυτή η επιλογή δεν εμπλουτίζει τον Οδυσσέα· τον περιορίζει.
Ο ήρωας γίνεται ένας καταπονημένος επιζών, ένας άνδρας που προσπαθεί να επιστρέψει, να ανακτήσει όσα έχασε και να λογαριαστεί με όσους τον απειλούν. Η ευφυΐα, η γοητεία, η προσαρμοστικότητα και η λεπτή του ικανότητα να χειρίζεται ανθρώπους και καταστάσεις υποχωρούν μπροστά στην εικόνα του τραυματισμένου πολεμιστή. Έτσι, ο Nolan δεν απομυθοποιεί δημιουργικά τον Οδυσσέα. Τον συρρικνώνει. Δεν τον κάνει περισσότερο ανθρώπινο· τον κάνει απλούστερο.
Κι όμως, ο Όμηρος δεν χρειάστηκε ποτέ να μικρύνει τον ήρωά του για να τον κάνει ανθρώπινο. Δεν του χαρίστηκε και δεν έκρυψε τα ελαττώματά του. Ο Οδυσσέας είναι γενναίος, αλλά και υπερήφανος. Είναι ευφυής, αλλά και πανούργος.
Ο Όμηρος, επομένως, δεν μας προσφέρει έναν αλάνθαστο ήρωα. Μας προσφέρει έναν μεγάλο άνθρωπο με μεγάλες αρετές και εξίσου μεγάλες αντιφάσεις. Το μεγαλείο του Οδυσσέα δεν βρίσκεται στην τελειότητά του, αλλά στην έκταση της προσωπικότητάς του. Μπορεί να είναι σκληρός και τρυφερός, ειλικρινής και απατηλός, τολμηρός και προσεκτικός. Μπορεί να παρασυρθεί από την ύβρη, αλλά και να επιδείξει εντυπωσιακή αυτοκυριαρχία. Δεν εξαντλείται σε ένα τραύμα, σε ένα πάθος ή σε μία ψυχολογική ερμηνεία.
Αυτή η πολυπλοκότητα δεν αφορά μόνο τον Οδυσσέα. Ολόκληρος ο ομηρικός κόσμος αρνείται να χωριστεί απλοϊκά σε καλούς και κακούς. Η Πηνελόπη δεν είναι απλώς η πιστή σύζυγος που περιμένει. Είναι μια γυναίκα εξαιρετικής ευφυΐας, με ψυχραιμία, διορατικότητα και στρατηγική σκέψη. Η υπομονή της δεν είναι παθητικότητα· είναι τρόπος αντίστασης και άσκησης δύναμης.
Οι μνηστήρες, από την άλλη, δεν είναι τέρατα από τη φύση τους. Είναι άνθρωποι που παραβιάζουν τον ιερό νόμο της φιλοξενίας, καταχρώνται την εξουσία τους και διαφθείρονται από την αλαζονεία. Η ενοχή τους γεννιέται από τις πράξεις τους, όχι από κάποια εύκολη διάκριση ανάμεσα στο απόλυτο καλό και στο απόλυτο κακό.
Ακόμη και οι θεοί του Ομήρου δεν αποτελούν φορείς μιας καθαρής, αμετάβλητης ηθικής. Αγαπούν, ζηλεύουν, οργίζονται, προστατεύουν, εξαπατούν και εκδικούνται. Ο κόσμος του Ομήρου είναι σύνθετος, επειδή και ο άνθρωπος είναι σύνθετος. Κανείς δεν χωράει απολύτως σε έναν χαρακτηρισμό. Κανείς δεν είναι μόνο αυτό που φαίνεται ή μόνο αυτό που πράττει σε μία δεδομένη στιγμή.
Αυτή ακριβώς η βαθιά ανθρωπογνωσία είναι που, κατά τη γνώμη μου, αποδυναμώνεται στην ταινία. Ο Nolan μοιάζει να ενδιαφέρεται περισσότερο για το θέαμα, τη σκοτεινή ατμόσφαιρα, το τραύμα και την ψυχολογική ένταση παρά για τη λεπτή ηθική και υπαρξιακή πολυφωνία του έπους. Παραμένει ο μύθος, αλλά χάνεται μέρος του ανθρώπου. Παραμένουν τα γεγονότα, αλλά το νόημά τους γίνεται στενότερο.
Αυτό γίνεται ιδιαίτερα αισθητό και στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται η βία. Στον Όμηρο, ακόμη και η σφαγή των μνηστήρων δεν είναι απλώς μια θεαματική εκδίκηση ή ένας θρίαμβος του καλού απέναντι στο κακό. Είναι η βίαιη αποκατάσταση μιας τάξης που έχει διαταραχθεί, αλλά συγχρόνως παραμένει μια αιματηρή πράξη με βάρος και συνέπειες. Ο Όμηρος δεν αγνοεί τη φρίκη της. Δεν μετατρέπει τη βία σε εύκολη λύτρωση.
Ίσως η μεγαλύτερη αδικία της ταινίας να βρίσκεται ακριβώς εδώ: για να γίνει ο Οδυσσέας πιο σύγχρονος, ο Nolan μοιάζει να θεωρεί ότι πρέπει να τον μετατρέψει σε έναν γνώριμο ήρωα του δικού του κινηματογραφικού κόσμου. Σε έναν άνδρα σκοτεινό, εσωστρεφή, τραυματισμένο και κυνηγημένο από το παρελθόν. Όμως ο Οδυσσέας είναι πολύ περισσότερα από αυτά.
Δεν επέζησε τρεις χιλιάδες χρόνια επειδή ήταν απλώς ένας πολεμιστής που επέστρεψε στο σπίτι του. Επέζησε επειδή υπήρξε ένα από τα πληρέστερα πορτρέτα του ανθρώπου που δημιούργησε ποτέ η παγκόσμια ποίηση. Η αντοχή του δεν είναι μόνο σωματική. Είναι διανοητική, συναισθηματική και υπαρξιακή. Δεν επιβιώνει απλώς από τις δοκιμασίες· τις κατανοεί, προσαρμόζεται σε αυτές και μεταμορφώνεται μέσα από αυτές.
Έτσι εξηγείται η δυσφορία που μου άφησε η ταινία. Δεν με ενόχλησε επειδή ο Nolan διαφώνησε με τον Όμηρο. Θα μπορούσε να διαφωνήσει μαζί του και να δημιουργήσει μια εξαιρετικά γόνιμη νέα ανάγνωση. Με ενόχλησε επειδή, διαβάζοντας τον Οδυσσέα μέσα από τον δικό του κινηματογραφικό κόσμο, έμοιασε να μην αντιλαμβάνεται ολόκληρο το ανάστημά του.
Ο Όμηρος δεν ζητούσε απλώς να θαυμάσουμε τον Οδυσσέα. Ζητούσε να τον κατανοήσουμε. Ο Nolan, αντίθετα, μας καλεί κυρίως να παρακολουθήσουμε το τραύμα και τη δοκιμασία του. Και αυτή είναι ίσως η ουσιαστικότερη διαφορά ανάμεσα στο έπος και στην ταινία: ο Όμηρος δημιούργησε έναν πολύτροπο άνθρωπο· ο Nolan τον περιόρισε σε έναν βασανισμένο ήρωα.
Ο τρόπος με τον οποίο ο Όμηρος παρουσίασε τον Οδυσσέα με έκανε σοφότερη, γιατί με δίδαξε να βλέπω τον άνθρωπο μέσα στις αντιφάσεις του, χωρίς εύκολες καταδίκες και χωρίς εξιδανικεύσεις. Ο τρόπος του Nolan, αντίθετα, με άφησε φτωχότερη. Εκεί όπου ο Όμηρος άνοιγε τον άνθρωπο προς το βάθος του, ο Nolan τον περιόρισε στο τραύμα, στη σκοτεινιά και στη δοκιμασία του.
Ίσως αυτή να είναι τελικά η βαθύτερη διαφορά ανάμεσα στους δύο. Ο Όμηρος δεν μου έδειξε απλώς έναν ήρωα· με βοήθησε να καταλάβω καλύτερα τους ανθρώπους. Ο Nolan μου έδειξε έναν εντυπωσιακό, βασανισμένο πρωταγωνιστή, αλλά δεν με οδήγησε σε μια αντίστοιχη κατανόηση.
Και γι’ αυτό, βγαίνοντας από την αίθουσα, δεν ένιωθα μόνο απογοήτευση. Ένιωθα ότι η σοφία του ομηρικού κόσμου είχε χαθεί στην ταινία.
Αγγελική Μπολουδάκη
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου